Toen Mpho Tutu van Furth voor het eerst predikant werd, hadden mensen vragen.

Zou een dominee stilettohakken kunnen dragen? Zou ze een tatoeage kunnen hebben? Was dit echt de manier waarop een vrouw die door God was geroepen, zich hoorde te presenteren?

Mpho’s antwoord was heerlijk eenvoudig: „God wist wie ik was toen Hij mij riep.”

„God was niet van plan,” grapte ze, „om de meer conventionele, respectabele persoon naast me op te roepen – maar dat ik per ongeluk zou opnemen.” Er was geen sprake geweest van een goddelijke vergissing. De stiletto’s, de tatoeage, het karakter – het was er allemaal al toen het telefoontje binnenkwam.

In die grap schuilt een hele theologie van sapphische zelfexpressie.

Neem je kortgeknipte kapsel mee, je lippenstift, je werklaarzen, de vragen die je nooit mocht stellen en de liefde voor de vrouw die je wilt vasthouden, kussen en met wie je samen wilt zijn. Het idee dat een alziende, alwetende God iemand al ziet en liefheeft – maar van haar verwacht dat ze het heiligdom binnenkomt en doet alsof ze iemand anders is – is theologisch gezien niet erg logisch.

Een spiritueel leven dat pas binnen handbereik ligt als je stiller, oprechter of minder herkenbaar bent geworden? Ha! Voor Mpho verwacht God geen imitatie.

Ze benadrukt dat de problemen niet voortkomen uit het feit dat iemand queer is of uit diens relatie met God. Het probleem ligt bij geloofsgemeenschappen die prestaties eisen. Voor Mpho zou een echte geloofsgemeenschap een plek moeten zijn waar iemand met „je hele wezen“ voor God kan verschijnen.

Dat onderscheid kan vooral bevrijdend zijn voor lesbische vrouwen die wel nieuwsgierig blijven naar geloof, maar weinig zin hebben om terug te keren naar een situatie van ‘anders-zijn’ of discriminatie. Mpho vraagt niemand om acceptatie na te jagen vanuit een omgeving die erop uit is hen en wie ze zijn verkeerd te begrijpen. „Als een geloofsgemeenschap je het gevoel geeft dat je er niet thuishoort – dan is het niet jouw gemeenschap.” Zoek je gemeenschap ergens anders.

Tolerantie is niet hetzelfde als erbij horen

Mpho is er eveneens duidelijk over dat een regenboogvlag, een vriendelijke begroeting of een uitnodiging om aanwezig te zijn niet automatisch een gevoel van verbondenheid teweegbrengt.

Zoals zij het omschrijft, komt tolerantie in wezen neer op: ik zal je verdragen. Het is meestal een gunst die door een machtige groep wordt verleend aan mensen die minder macht hebben. De oorspronkelijke hiërarchie blijft vaak intact.

Je mag de kamer binnenkomen, mits je je houdt aan de regels die al vaststonden voordat je aankwam. Je mag wijzigingen voorstellen, maar iemand anders beslist uiteindelijk of die wijzigingen zijn toegestaan.

Echt erbij horen gaat verder. Het betekent dat je net zoveel recht hebt als ieder ander om jezelf te uiten, de cultuur vorm te geven, de uitgangspunten ervan ter discussie te stellen en mee te beslissen over het bestuur ervan. Je bent niet alleen maar aanwezig in de gemeenschap van iemand anders. Jouw aanwezigheid is mede bepalend voor hoe de gemeenschap met mensen omgaat en wat er van de gemeenschap zal worden.

Inclusie opent deuren – maar je voelt je pas echt thuis als niemand het erg vindt als je besluit mee te helpen met het verplaatsen van het meubilair.

De nalatenschap van Tutu en een eigen leven

Mpho Tutu van Furth, afkomstig uit Zuid-Afrika, is episcopaal priesteres, theologe, schrijfster, kunstenares en spreekster. Ze is werkzaam als kanunnik voor raciale rechtvaardigheid en de ‘Beloved Community’ bij de Convocation of Episcopal Churches in Europe. Ze is tevens de dochter van de activisten Leah en wijlen aartsbisschop Desmond Tutu.  Haar vader groeide uit tot een van de meest prominente morele leiders in de strijd tegen de apartheid en daagde het racistische regime van Zuid-Afrika uit vanuit de kerk, op straat en op het internationale toneel. Zijn werk leverde hem in 1984 de Nobelprijs voor de Vrede op.

Zijn inzet voor de menselijke waardigheid strekte zich zonder enige aarzeling uit tot LGBTQ+-mensen. „Ik zou weigeren naar een homofobe hemel te gaan,” zei hij tijdens een door de VN gesteunde mensenrechtencampagne in Kaapstad in 2013. Hij verwierp het idee van een hemel die op homofobie was gebaseerd en maakte duidelijk dat hij liever van zo’n plek zou worden uitgesloten dan een vertekend beeld van verlossing te aanvaarden waarin queer-mensen werden buitengesloten.

Als Mpho het heeft over de invloed van haar ouders, beschrijft ze geen zware familienaam of een voorbestemd leven. Ze spreekt van „een erfenis van vreugde“. Haar ouders vonden voldoening in werk dat anderen ten goede kwam, en hun voorbeeld moedigde haar aan om op zoek te gaan naar het werk waarin ze zich het meest levend voelde.

Zo was ze onder meer de eerste CEO van de Desmond & Leah Tutu Legacy Foundation, hielp ze bij de oprichting van de Tutu Teach Foundation en was ze medeauteur van *Made for Goodness*, *The Book of Forgiving*,*Tutu: The Authorized Portrait* en *Reparations: The Healing Journey*.

Mpho trouwde met haar Nederlandse partner dr. Marceline van Furth – hoogleraar en specialist in infectieziekten bij kinderen aan de Universiteit van Amsterdam. Marceline is ook atheïst – en toch is haar vrouw, haar intellectuele sparringpartner, tevens medepresentatrice van hun podcast, *Belonging: Gender, Sex & Spirituality*.

Een getrouwd lesbisch stel – de ene een zwarte Zuid-Afrikaanse christelijke predikante en de andere een blanke Nederlandse atheïstische hooglerares – dat een podcast over spiritualiteit maakt, vertelt de luisteraars iets belangrijks: voor een zinvol spiritueel gesprek is het niet nodig dat iedereen aan tafel tot dezelfde conclusie komt.

„Onze culturen bevinden zich altijd in een proces van onderhandeling,” zegt Mpho. 

Marceline is door en door Nederlands: ze hecht veel waarde aan orde, rechtvaardigheid en efficiëntie binnen instellingen en is ervan overtuigd dat systemen van nature op die manier zouden moeten functioneren. Als dat niet het geval is, raakt ze soms snel gefrustreerd.

Mpho’s levenservaring, gevormd door zijn Zuid-Afrikaanse achtergrond en het feit dat hij in tal van landen heeft gewoond, gaat niet uit van de veronderstelling dat systemen van nature zo zijn ontworpen dat ze eerlijk of efficiënt zijn.

Ze is wat meer ontspannen en stelt Marceline soms gerust door haar te zeggen dat ze kalm moet blijven en het proces, hoe onvolmaakt ook, zijn gang moet laten gaan bij het zoeken naar oplossingen, terwijl Marceline soms juist degene is die Mpho aanmoedigt om de bokshandschoenen aan te trekken en meer te eisen.

Hun huwelijk is geen verhaal over liefde die op magische wijze ras, religie of achtergrond tenietdoet. Het gaat over twee vrouwen die elkaar steeds beter leren begrijpen, die van elkaar blijven leren om de afstand tussen hen te overbruggen, zodat ze samen kunnen zijn.

„Wat bedoel je daarmee?” is geen nauwelijks verhulde tactiek om informatie te verzamelen met het oog op een escalatie in hun huwelijk. Het is een oprechte vraag die gericht is op een oplossing en een compromis.

Hun ervaring met samenwerking is bijzonder waardevol in een verdeelde wereld. Luisteren betekent niet dat je je eigen standpunt moet opgeven. Verschillen hoeven niet gevaarlijk of louter decoratief te zijn – vaak zijn ze juist een uitnodiging om betere vragen te stellen.

Een podcast voor wie nieuwsgierig is naar religie

Mpho en Marceline hebben Belonging opgericht omdat ze te weinig respectvolle gesprekken hoorden over de raakvlakken tussen gender, seksualiteit, cultuur en spiritualiteit.

In hun podcast vragen ze de deskundige gasten wat er nu eigenlijk in religieuze teksten staat, en ook wat verschillende gemeenschappen door de eeuwen heen aan die tekst hebben toegevoegd, waardoor de cultuur vorm heeft gekregen. Waar houdt de heilige tekst op en waar begint die culturele interpretatie? Hoe zijn opvattingen over gender veranderd binnen verschillende religies en regio’s? Wat gebeurt er als religieuze identiteit en queer-identiteit met elkaar in conflict lijken te zijn? Moeten ze überhaupt met elkaar in conflict zijn?

“Het ging er eigenlijk om dat we elkaar beter zouden leren begrijpen,” legt Mpho uit. Het doel is niet om meningsverschillen de kop in te drukken of beleefd te knikken bij schadelijke ideeën. Het gaat erom gesprekken op gang te brengen waarin gasten ideeën over geloof kunnen delen, maar ook worden uitgedaagd om een ander perspectief in te nemen.

De gastenlijst reikt veel verder dan één enkele religie of de westerse opvatting over gender.

De Zuid-Afrikaanse filmmaker en mensenrechtenactiviste dr. Beverly Ditsie – de eerste openlijk lesbische vrouw die in 1995 het woord voerde voor de Verenigde Naties – gaat in op genderfluïditeit, geloof en de moed die nodig is om authentiek te leven.

De Zuid-Afrikaanse socioloog Savuka Abongile Matyila heeft bijgedragen aan het ontrafelen van de terminologie rond seks, gender en seksuele geaardheid.

De boeddhistische geleerde Thupten Jinpa – de Engelse vertaler van Zijne Heiligheid de Dalai Lama – bracht aanvullende spirituele tradities en perspectieven in hun gesprek in, terwijl onderzoeker dr. Puneet K. Bindlish inging op Tritiya Prakriti – de ‘derde natuur’ – en oudere Indiase opvattingen over genderfluïditeit, die de bewering dat identiteiten buiten het binaire spectrum moderne westerse uitvindingen zijn, in twijfel trekken.

Rabbi Marianne van Praag heeft besproken hoe joodse teksten en tradities aansluiten bij hedendaagse opvattingen over gender en seksualiteit.

Tot de recentere gasten behoort de Keniaanse feministische theologe Musimbi Kanyoro, die stelt dat LGBTQ+-mensen niet van de schepping kunnen worden uitgesloten als God alle mensen heeft geschapen.

Het programma heeft ook een aflevering aangekondigd met de anglicaanse priesteres, dichteres en transgender-theologe Rachel Mann.

De breedte is van belang. Queer-spiritualiteit wordt vaak voorgesteld als een uitgeputte discussie tussen het conservatieve christendom en LGBTQIA+-mensen die vragen om met rust gelaten te worden. Een gevoel van verbondenheid opent meer deuren. Het brengt Afrikaanse theologie, het jodendom, het boeddhisme, Indiase spirituele tradities, feminisme, sociologie, activisme en atheïsme samen in één groter onderzoek.

Het resultaat is geen programma dat luisteraars voorschrijft wat ze moeten geloven. Het is een programma dat hen meer ideeën aanreikt waarop ze kunnen terugvallen wanneer ze zelf een beslissing nemen.

Queer, lesbisch en de cultuur van het geloof

Mpho biedt ook steun aan queer vrouwen aan wie is verteld dat hun seksualiteit in strijd is met hun familie of cultuur.

Cultuur, zo stelt ze, is geen vaststaand object dat achter glas wordt bewaard. Het is de manier waarop mensen samenleven: hoe ze met ouderen omgaan, voor kinderen zorgen, het begrip ‘gezin’ invullen en bepalen wat belangrijk is. Die praktijken zijn altijd in beweging geweest door migratie, contacten, noodzaak en nieuwe inzichten.

Zelfs de terminologie binnen het gezin kan flexibeler zijn dan de westerse categorieën doen vermoeden. In veel culturen voldoet iemand die ‘zus’, ‘moeder’ of ‘dochter’ wordt genoemd, misschien niet aan de enge biologische definitie die Engelstaligen vooropstellen. Relaties worden net zozeer bepaald door verantwoordelijkheid, hechtheid en zorg als door een stamboom.

De vraag is of de cultuur zal worden gevormd door angst of juist door een ruimhartiger opvatting over wie erbij hoort.

Mpho’s boodschap aan lesbische vrouwen die een gemeenschap opbouwen over grenzen, talen, religies en politieke realiteiten heen, is duidelijk: „Doe het gewoon.”

“Dit is voor ons echt een spoedeisende zaak,” zegt ze. “We moeten voor elkaar zorgen. En de beste manier om voor onszelf te zorgen, is door voor elkaar te zorgen.”

Die zorg zal niet altijd vlekkeloos verlopen. Gemeenschappen nemen hun verantwoordelijkheid door hun waarden te benoemen, op te merken wanneer hun gedrag daarmee in tegenspraak is, en weer op het juiste spoor te komen. Een gevoel van verbondenheid wordt niet bereikt door perfecte taal of één uitstekende diversiteitsverklaring. Het komt tot uiting in de manier waarop mensen steeds weer voor elkaar kiezen.

Misschien is dat wel wat Mpho en Marceline samen tot stand brengen: geen ruimte waar iedereen hetzelfde gelooft, maar een ruimte waar geloof, twijfel, queer-zijn, cultuur en zelfexpressie naast elkaar kunnen bestaan zonder dat iemand zich hoeft in te houden.

Een plek waar lesbische predikanten stiletto's kunnen dragen. Waar atheïsten tijdens gesprekken over spiritualiteit vast kunnen houden aan hun eigen overtuigingen, zonder de overtuigingen van de mensen om hen heen te kleineren. Waar je vanaf het begin met je hele wezen welkom bent.